افغانستان در مدار رقابت قدرت‌ها
درون‌گرایی طالبان، انحصار قدرت، مخالفت با تکثرگرایی سیاسی و اجتماعی و محدود ساختن مشارکت شهروندان در تعیین سرنوشت کشور، افغانستان را بیش از پیش در مدار نفوذ قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی قرار داده و بر انزوای بین‌المللی آن افزوده است. در چنین شرایطی، سرنوشت کشور بیش از آنکه بر اراده مردم و منافع ملی استوار باشد، تحت تأثیر رقابت‌های ژئوپلیتیکی قدرت‌های خارجی قرار گرفته است.
مسکو و معادلات جدید منطقه
سفر وزیر دفاع طالبان به مسکو و امضای توافق‌نامه همکاری نظامی، نشانه‌ای از تحولات جدید در موازنه قدرت منطقه‌ای و تلاش روسیه برای گسترش نفوذ خود در افغانستان وتمرکز بیشتر برثبات در آسیای میانه است. روسیه می‌کوشد ضمن تقویت جایگاه خود در منطقه، نقش و نفوذ ایالات متحده را محدود سازد و در عین حال نگرانی‌های امنیتی خود را در آسیای میانه مدیریت کند. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که امریکا نیز از افزایش نفوذ روسیه، چین و ایران در منطقه نگران است.
از جنگ سرد تا امروز
افغانستان در دوران جنگ سرد یکی از قربانیان اصلی رقابت قدرت‌های بزرگ بود. امریکا، پاکستان و ایران با حمایت، تجهیز، تمویل و سازمان‌دهی گروه‌های جهادی، افغانستان را به میدان رقابت‌های استخباراتی و نظامی آن دوران تبدیل کردند. پیامد این سیاست‌ها، گسترش افراط‌گرایی، تروریسم، جنگ‌های داخلی، مداخلات خارجی و تضعیف روندهای مدرن و مترقی در کشور بود.
امروز نیز افغانستان در چرخه رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی قرار دارد، اما این بار در شرایطی که کشور با بحران مشروعیت سیاسی، انزوای بین‌المللی، فقر گسترده، نبود قانون اساسی، محدودیت حقوق و آزادی‌های شهروندی، محرومیت زنان و دختران از حقوق اساسی، دشمنی با تجدد و ضعف نهادهای ملی روبه‌رو است.
خطر بازگشت جنگ‌های نیابتی
گسترش روابط طالبان با روسیه، افزایش نفوذ چین، نقش مداخله‌گرانه و ویرانگر پاکستان در تحولات افغانستان و رقابت فزاینده قدرت‌های منطقه‌ای، خطر تبدیل شدن افغانستان به میدان تازه‌ای از جنگ‌های نیابتی را افزایش داده است. تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که هرگاه افغانستان به عرصه رقابت قدرت‌های خارجی تبدیل شده، مردم آن بهای سنگین این رقابت‌ها را با جنگ، بی‌ثباتی و ویرانی پرداخته‌اند.
راه برون‌رفت
تأمین ثبات پایدار در افغانستان بدون قانون اساسی، حکومت مشروع، نظام سیاسی فراگیر، حاکمیت قانون، مشارکت واقعی مردم، احزاب سیاسی، نهادهای مدنی، زنان و جوانان و بدون کسب مشروعیت و شناسایی بین‌المللی امکان‌پذیر نیست. بدون این مؤلفه‌ها، مبارزه مؤثر با تروریسم، تأمین امنیت و ایجاد ثبات پایدار در افغانستان و منطقه با دشواری‌های جدی مواجه خواهد بود.
آینده افغانستان
حمایت یک‌جانبه روسیه، چین، ایران و پاکستان از طالبان نه تنها به حل بحران افغانستان کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند به تداوم انحصار قدرت، محدود شدن بیشتر حقوق و آزادی‌های شهروندی و تعمیق شکاف‌های سیاسی و اجتماعی منجر شود.
تقابل، یک جانبه غر ب با طالبان، کاهش کمک‌های بشردوستانه و بی‌توجهی به وضعیت مردم افغانستان نیز می‌تواند فقر، گرسنگی، بیماری و بی‌ثباتی وجنگ نیابتی را تشدید کند.
اگر یک راه‌حل ملی مبتنی بر قانون، عدالت، مشارکت سیاسی، منافع ملی و اراده مردم شکل نگیرد، افغانستان دیر یا زود بار دیگر به صحنه تقابل منافع قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی و فعالیت گروه‌های افراطی و تروریستی تبدیل خواهد شد. در آن صورت، جنگ‌های نیابتی، تخریب بیشتر زیربناهای کشور، بازگشت جنگ‌سالاری و تداوم بحران، نه تنها افغانستان بلکه امنیت و ثبات منطقه و جهان را نیز با تهدیدهای جدی و جبران‌ناپذیر روبه‌رو خواهد ساخت.
راه نجات افغانستان نه در رقابت قدرت‌های خارجی و بهره‌گیری از نیروهای نیابتی، بلکه در ایجاد نظامی مشروع، فراگیر، قانون‌مدار و متکی بر اراده مردم و اجماع ملی و بین‌المللی نهفته است. در غیر آن، هر طرح، هر وعده، هر فریب و هر شعار سیاسی، دیر یا زود در برابر واقعیت‌های افغانستان با شکست روبه‌رو خواهد شد.

محمد انور متین