یلی‌ها از جنگ داخلی هراسانند. بسیاری‌‌ها درباره جنگ داخلی در افغانستان هشدار می‌دهند. همه از پیامدهای جنگ داخلی ترس دارند. برای این‌که جنگ داخلی، به معنای واقعی، شوم، فاجعه‌بار و دارای پیامدهای ویرانگر است و زخم‌های عمیقی را بر تن جامعه بر جای می‌گذارد؛ ولی در حقیقت، جنگ داخلی یک معلول است نه علت. پس باید ریشه‌ها و زمینه‌های آن را بررسی کرد و باید دید که جنگ داخلی از کجا آب می‌خورد و منشأ آن چیست.

جنگ داخلی ریشه در بی‌عدالتی، تبعیض سیستماتیک، نفی کرامت انسانی، نقض حقوق بشر و تمامیت‌خواهی دارد. تا زمانی که این عوامل در جامعه وجود دارند، جامعه مستعد جنگ داخلی و انفجار مرگبار است. اگر آرامشی در چنین فضایی وجود داشته باشد، در قدم اول آن آرامش، آرامش منفی، آرامش قبرستان است و نبض زندگی در آن فضا نمی‌تپد. در قدم دوم، این آرامش، آرامش قبل از توفان است و روزی خشم آتشفشان‌گونه‌ی ملت جان‌به‌لب رسیده، فوران خواهد کرد.
بنابراین، کسانی که جامعه را از حالت اعتدال خارج کرده، حقوق مردم را سلب کرده و قدرت را نه حق مردم، بلکه میراث انحصاری خود می‌دانند، زمینه‌سازان جنگ داخلی هستند. برای پرهیز از جنگ داخلی، آنان باید حقوق مردم را به آن‌ها بازگردانند و دست از ستم بردارند.

این منطق از بنیان غلط است که یک اقلیت بسیار ناچیز با خشونت، قدرت را تصاحب کند، مردم را به بردگی بگیرد، گرسنگی را بر آنان تحمیل کند و آنان را از ابتدایی‌ترین حقوق‌شان محروم کند؛ اما از مردم بخواهد که این وضعیت اسف‌بار را تحمل کنند و در عین‌حال مدعی باشد که جنگ داخلی به نفع افغانستان نیست و از جنگ داخلی باید جلوگیری شود.
اگر جلوگیری از جنگ داخلی به قیمت بردگی اکثریت مردم افغانستان باشد، در بدترین حالت هیچ باکی نیست که پنجاه سال دیگر جنگ داخلی باشد. این‌که اکثریت، به قیمت بردگی خود و آقایی عده‌ای قلیل، از جنگ داخلی جلوگیری کنند، با هیچ منطقی توجیه‌پذیری نیست.

پس می‌توان گفت اگر جنگ داخلی بد است، که واقعاً بد است، باید تمامیت‌خواهان دست از تمامیت‌خواهی بردارند و تن به عدالت و برابری بدهند و اراده مردم را برای مدیریت کشور بپذیرند؛ نه این‌که آن‌هایی که خواهان زندگی مدنی، صلح‌آمیز و عادلانه هستند، تن به بردگی بدهند، یوغ ستم را بر گردن خود بکشند تا از جنگ داخلی جلوگیری شود. آزادی و زندگی شرافت‌مندانه حق همه است. پس مسوولیت اصلی جلوگیری از جنگ داخلی بر دوش تمامیت‌خواهان، گروگان‌گیران ملت و ناقضان حقوق بشر است اگر جنگ دخلی صورت بگیرد بازهم تنها آنان مسوول‌‌اند.

سید جواد سجادی