با افزایش اخراج مهاجران افغانستانی از ایران، نگرانی‌ها درباره وضعیت زنان تنها و بدون حمایت خانواده در افغانستان افزایش یافته است. این زنان پس از عبور از مرز اسلام‌قلعه در هرات، با بی‌سرپناهی و آزار و اذیت افراد طالبان روبرو می‌شوند.
برخی منابع سازمان‌های بین‌المللی ذی‌ربط می‌گویند طالبان بعضی از این زنان را با خود می‌برند و می‌گویند آن‌ها را به «خانه‌های امن»‌ منتقل می‌کنند، در حالی که پس از سقوط جمهوریت، وزارت امور زنان و خانه‌های امن تحت مدیریت آن هم از بین رفته است.

یک مادر و دختر تنها در شهر غریب؛
سمانه ۲۶ ساله هفت ماه پیش، همراه مادرش از ایران اخراج شد؛ اما ورود دوباره به افغانستان برای او به معنای رسیدن به خانه نبود. او اکنون در هرات، بدون کار و سرپناه ثابت زندگی می‌کند؛ در حالی که پدر بیمارش در ایران، دور از همسر و دخترش، به مراقبت دیگران نیاز دارد.
او و مادرش در خانه یکی از دوستانش در محله‌ای در هرات، اتاقی را برای مدت کوتاهی گرفته‌اند. سمانه نمی‌داند پس از پایان این مهلت، کجا باید بروند.
زندگی سمانه پیش از تسلط طالبان بر افغانستان، مسیر دیگری داشت. او دانشجو بود و مادرش در یکی از موسسات به‌عنوان آشپز کار می‌کرد. با بسته‌شدن دانشگاه‌ها به روی دختران و توقف فعالیت موسسات خارجی، هر دوی آنان کار و فرصت ادامه تحصیل را از دست دادند.
در سال ۱۴۰۱ خورشیدی، این مادر و دختر از ولایت غزنی به ایران مهاجرت کردند؛ به امید آن‌که بتوانند زندگی بهتری برای خود و خانواده‌شان بسازند.
سمانه و مادرش در یک کارگاه خیاطی مشغول کار شدند؛ اما ماموران ایرانی آن دو را در مسیر رفتن به کارگاه بازداشت و به افغانستان اخراج کردند.
اخراج برای سمانه تنها از دست‌دادن کار و زندگی در ایران نبود. پدرش فلج است و توانایی کارکردن ندارد. او در ایران ماند و اکنون خاله سمانه از وی مراقبت می‌کند. مادرش که پیش از این نان‌آور خانواده بود، حالا خود برای تأمین هزینه‌های زندگی به کمک دیگران نیاز دارد.
سمانه به اینترنشنال گفت: «اکنون نه جایی برای زندگی داریم و نه می‌توانیم کار کنیم. این روزها برای من و مادر بسیار سخت است و نمی‌دانیم که روزهای آینده ما چه خواهد شد.»
هزینه سنگین ویزای ایران نیز امکان پیوستن قانونی به پدر را از آنان گرفته است. سمانه می‌گوید در جریان اخراج و پس از آن، او و مادرش از سوی نیروهای طالبان تحقیر شده و خشونت لفظی را تجربه کرده‌اند.
اکنون این مادر و دختر به عبور غیرقانونی از مرز و رفتن دوباره به ایران فکر می‌کنند؛ سفری پرخطر که شاید آنان را به پدر بیمار خانواده برساند.
برای سمانه، ماندن در افغانستان نیز چشم‌انداز روشنی ندارد. او نه امکان کار دارد، نه سرپناهی مستقل و نه راهی برای تأمین هزینه‌های زندگی.
سرگذشت او، تنها یکی از روایت‌های زنانی است که بدون خانواده از ایران اخراج شده‌اند.

در میان مهاجرانی که از مرز اسلام‌قلعه وارد هرات می‌شوند، زنانی نیز هستند که بدون همسر، فرزند یا دیگر اعضای خانواده به افغانستان اخراج می‌شوند. برخی برای مدتی در خانه اقارب و دوستان پناه می‌گیرند؛ اما شماری دیگر هیچ آشنا و پناهگاهی در کشور خود ندارند.
زهرا، زن ۲۹ ساله‌ای که یک ماه پیش از ایران اخراج شده است، می‌گوید: «در مسیر انتقال از مرز به شهر هرات، نیروهای طالبان با من رفتار خشونت‌آمیزی داشتند. هنگامی که از خود دفاع کردم، قصد بازداشتم را داشتند؛ اما با میانجی‌گری مهاجران دیگری که در اطرافم حضور داشتند، از بازداشت نجات یافتم.»
این زن تنها با مشکلات ناشی از بازگشت اجباری روبه‌رو نیست؛ نبود فرصت‌های شغلی برای زنان و محرومیت آنان از حق کار در پی سیاست‌های محدودکننده طالبان نیز از دیگر چالش‌های جدی پیش روی او برای تأمین زندگی و معیشت است.
او می‌گوید: «با وجود پایین‌بودن ارزش تومان، خانواده‌ام از ایران برایم پول می‌فرستند و با همان پول، مخارج زندگی‌ام را تأمین می‌کنم و تصمیم دارم دوباره به ایران برگردم.»

جدا کردن مادر از فرزندانش؛
ساناز زن دیگری است که ۲۸ سال از زندگی خود را در ایران سپری کرده؛ اما سه هفته پیش، در حالی‌ که از سه فرزندش دور مانده بود، به افغانستان بازگردانده شد. فرزندان او همچنان در ایران به سر می‌برند و خودش اکنون در خانه یکی از بستگانش در هرات زندگی می‌کند.
او می‌گوید: «من سه فرزند دارم که بین ۱۱ تا ۱۷ سال سن دارند و آن‌ها با شوهرم در ایران هستند. مرا تنها رد مرز کردند. ۲۸ سال در ایران بودم و اکنون در خانه یکی از اقاربم زندگی می‌کنم.»
ساناز می‌افزاید که پس از اخراج هیچ کمکی از اداره طالبان دریافت نکرده و بارها در خیابان‌های هرات از سوی نیروهای طالبان مورد آزار قرار گرفته است.
برای زنانی چون ساناز، جدایی از فرزندان تنها بخشی از رنج اخراج است. نداشتن سرپناه مستقل، نبود درآمد و نگرانی از رفتار نیروهای طالبان، زندگی روزمره آنان را با ناامنی و بلاتکلیفی همراه کرده است.

سرپناه موقت و سرنوشت نامعلوم؛
مشکلات زنان تنها پس از ورود به افغانستان به یافتن یک سرپناه برای زندگی محدود نمی‌شود. منابع محلی و کارمندان نهادهای بشردوستانه از خطر خشونت‌ها و در مواردی از خشونت جنسی و ازدواج اجباری زنان و دخترانی هشدار می‌دهند که بدون حمایت خانواده از ایران اخراج می‌شوند.
ناصر، نام مستعار یکی از کارمندان محلی است که می‌گوید زنان تنها و آسیب‌پذیری که از مرز اسلام‌قلعه وارد هرات می‌شوند، با وجود دریافت کمک‌های نقدی و غیرنقدی اولیه، همچنان با مشکلات جدی روبه‌رو اند.
او می‌گوید: «برخی از زنان مجردی که از ایران اخراج می‌شوند، با خطر ازدواج اجباری با نیروهای طالبان و در برخی موارد، خشونت‌های جنسی روبه‌رو هستند. همچنین، سرنوشت شماری از این زنان پس از انتقال از مرز نامعلوم می‌ماند.»
به گفته ناصر، شماری از زنان پس از دریافت کمک‌های اولیه برای پیگیری وضعیت و ادغام اجتماعی به نهادهای مربوط، از جمله ریاست کار و امور اجتماعی، معرفی می‌شوند؛ اما نبود حمایت پایدار و دشواری‌های اقتصادی، آنان را دوباره در معرض آسیب قرار می‌دهد.
این کارمند محلی می‌افزاید که سرنوشت برخی زنان پس از ارجاع به نهادهای مربوطه روشن نیست. مسئولان از مراکز مخصوص برای حمایت از آنان سخن می‌گویند؛ اما محل این مراکز برای منابع محلی مشخص نیست.

سمیر، نام مستعار یکی از کارمندان نهادهای بین‌المللی کمک‌رسان به مهاجران، نیز می‌گوید برخی زنان تنها پس از ورود به هرات کمک‌های اولیه دریافت می‌کنند؛ اما پس از آن همیشه امکان پیگیری وضعیت آنان وجود ندارد.
سمیر در نهادی کار می کند که پیش از این از زنان تنها حمایت می کرد. او می‌گوید طالبان برخی از این زنان را با خود می‌برند و می‌گویند آن‌ها را به خانه‌های امن انتقال می‌دهند، در حالی که در پی سقوط جمهوریت، دیگر خانه امن وجود ندارد.
سمیر می‌گوید: «زنانی بودند که تحت حمایت نهاد ما قرار داشتند؛ اما طالبان آنان را به‌زور به جایی انتقال دادند که خانه امن می‌نامند. پس از آن، نتوانستیم وضعیت‌شان را پیگیری کنیم.»
به گفته او، نهادهای بین‌المللی از محل این مرکز و وضعیت زنانی که به آنجا انتقال داده می‌شوند، اطلاعات دقیقی ندارند و نمی‌توانند بر شرایط نگهداری آنان نظارت کنند.
سمیر می‌افزاید: «طالبان به‌صورت پنهانی خانه‌ امنی دارند و زنان تنها را که خانواده ندارند، به آنجا انتقال می‌دهند. درباره دسترسی آنان به خدمات صحی و مواد مورد نیازشان هیچ گزارشی به نهادهای بین‌المللی داده نمی‌شود.»
او می‌گوید نهادهای بشردوستانه بر اساس وضعیت هر پرونده، کمک‌های اولیه را برای زنان آسیب‌پذیر فراهم می‌کنند؛ اما پس از آن، در مواردی که زنان به نهادهای دیگر ارجاع یا به مکان‌های نامعلوم انتقال داده می‌شوند، امکان پیگیری وضعیت‌شان محدود است.

خانه‌های «امن» طالبان کجاست؟
در دوران حکومت پیشین افغانستان، شماری از زنان آسیب‌پذیر که از ایران اخراج می‌شدند، از سوی نهادهای زیرمجموعه سازمان ملل و کمیسیون حقوق بشر افغانستان به خانه‌های امن معرفی و در آن‌جا پناه داده می‌شدند. این مراکز برای زنانی که خانواده یا سرپناهی نداشتند، یکی از راه‌های دسترسی به حمایت و امنیت بود.
اما پس از بازگشت طالبان به قدرت، ساختار حمایت از زنان آسیب‌پذیر تغییر کرده است. اکنون نهادهایی مانند آژانس پناهندگان ملل متحد، سازمان بین‌المللی مهاجرت و دیگر نهادهای بشردوستانه در روند کمک‌رسانی به مهاجران بازگشته نقش دارند.
اکنون منابع بشردوستانه می‌گویند که وضعیت زنانی که به مکانی موسوم به خانه‌ امن طالبان منتقل می‌شوند، برای نهادهای بین‌المللی روشن نیست.
در چنین شرایطی، زنانی که سال‌ها در ایران زندگی کرده و دیگر خانواده یا پشتوانه‌ای در افغانستان ندارند، پس از اخراج با مشکلات جدی‌تری روبه‌رو می‌شوند. نبود سرپناه امن، محدودیت فرصت‌های شغلی و ناتوانی در تأمین هزینه‌های زندگی، در کنار فقدان نهادهای حمایتی قابل دسترس برای رسیدگی به موارد تهدید و خشونت، آسیب‌پذیری این زنان را دوچندان می‌کند.

زنانی با سرنوشت‌های نامعلوم؛
سرگذشت سمانه، زهرا و ساناز در میان موج بزرگی از مهاجران افغان شکل گرفته است که در سال‌های اخیر از کشورهای ایران و پاکستان به افغانستان فرستاده شده‌اند.
براساس آمار سازمان بین‌المللی مهاجرت، از سپتامبر ۲۰۲۳ تا پایان آگست ۲۰۲۶، حدود ۶.۵ میلیون نفر از ایران و پاکستان به افغانستان بازگردانده شده اند. این رقم مجموع بازگشت‌ها و ورودهای ثبت‌شده را دربر می‌گیرد و همه این افراد لزوماً به‌گونه اجباری اخراج نشده‌اند.
در میان این جمعیت، زنانی نیز هستند که پس از سال‌ها زندگی در ایران، بدون همسر، فرزند و خانواده به افغانستان اخراج می‌شوند؛ زنانی که برخی از آنان نه خانه‌ای برای زندگی دارند و نه شبکه‌ای از حمایت که در روزهای دشوار به آن تکیه کنند.

واکنش گزارشگر حقوق بشر ملل متحد؛
افغانستان اینترنشنال یافته‌های خود در این گزارش با ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، در میان گذاشت.
آقای بنت درباره اخراج زنان و دخترانی که بدون حمایت خانواده و سرپناه امن از ایران و پاکستان به افغانستان فرستاده می‌شوند، ابراز نگرانی می‌کند.
او گفت زنان بدون حمایت خانوادگی در افغانستان به‌ویژه آسیب‌پذیرند؛ زیرا طالبان به‌گونه نظام‌مند بسیاری از حقوق اساسی زنان، از جمله حق آموزش، اشتغال، آزادی رفت‌وآمد و دسترسی به عدالت را محدود کرده‌است.
آقای بنت گفت: «زنان بدون حمایت خانواده به‌گونه خاص آسیب‌پذیرترند؛ نه تنها به دلیل شرایطی که نیاز به رسیدگی عاجل دارد، بلکه به این دلیل که محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی طالبان گزینه‌های بسیار کمی برای زندگی مستقل یا حمایت از آنان باقی گذاشته است.»
او با اشاره به مستندسازی نهادهای بین‌المللی از موارد نقض حقوق بشر علیه افغان‌هایی که به‌گونه ناخواسته از کشورهای همسایه اخراج شده‌اند، از جمله درباره خطر خشونت، ازدواج زودهنگام و قاچاق انسان، خواستار جلوگیری از ادامه اخراج مهاجران،‌ به ویژه زنان تنها شد.
گزارشگر حقوق بشر سازمان ملل برای افغانسان تأکید می‌کند که زنان اخراج‌شده باید به سرپناه امن، کمک مالی، خدمات بهداشتی و حمایت دسترسی داشته باشند و وضعیت هر زن به‌گونه جداگانه بررسی شود.
ریچارد بنت همچنین هشدار می‌دهد که فرستادن زنان پیش خانواده و نزدیکان شان نیز همیشه امن‌ترین گزینه نیست؛ زیرا برخی ممکن است در محیط خانواده با خشونت، فشار برای ازدواج ناخواسته یا طردشدن روبه‌رو شوند.
او می‌گوید: «این زنان به چیزی بیشتر از چند روز کمک اضطراری در مرز نیاز دارند. بدون مکانی امن برای زندگی و امکاناتی برای حمایت از خود، ممکن است مدت‌ها پس از اخراج نیز در معرض بهره‌کشی باقی بمانند.»
گزارشگر ویژه سازمان ملل، محدودیت طالبان بر فعالیت کارمندان زن نهادهای بشردوستانه را نیز مانعی جدی در شناسایی و حمایت از زنان آسیب‌پذیر می‌داند.
او خواستار تقویت نظارت مستقل، ایجاد راه‌های امن برای گزارش خشونت و فراهم‌شدن امکان فعالیت کارمندان زن در نهادهای کمک‌رسان شده است.

سمیه ولی‌زاده