| تأکید سه رهبر بر ثبات راهبردی، جلوگیری از جنگ هستهای، امنیت انرژی و محدودسازی سوءاستفاده از صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی... | ||||
| تاریخ انتشار: ۱۵:۴۸ ۱۴۰۵/۸/۳۰ | کد خبر: 201353 | منبع: |
پرینت
|
|
نظم نوین جهانی؛ تفاهم سه قدرت یا تقسیم دوباره جهان؟
از اجلاس تاریخی شنژن تا احتمال ظهور یالتای دوم؛
نشست سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه در حاشیه اجلاس اپک و انتشار بیانیه مشترک آنان، میتواند سرآغاز مرحله تازهای در مناسبات قدرتهای بزرگ باشد؛ مرحلهای که در آن رقابت برای برتری جهانی، جای خود را به نوعی تفاهم و مدیریت مشترک بحرانها میدهد، بدون آنکه تضاد منافع این قدرتها از میان برود.
اهمیت این تحول تنها در دیدار ترامپ، پوتین و شی جینپینگ نیست؛ بلکه در این واقعیت نهفته است که نظم تکقطبی پس از فروپاشی اتحاد شوروی، دیگر با واقعیتهای توزیع قدرت در جهان امروز سازگاری کامل ندارد.
آمریکا همچنان با اینکه یکی ازقدرت های بزرگ نظامی و مالی جهان است، اما صعود اقتصادی و فناوری چین و ظرفیت راهبردی و هستهای روسیه، امکان مدیریت یکجانبه مناسبات جهانی را محدود ساخته است. در چنین شرایطی، گفتگوی سه قدرت میتواند نشانه پذیرش ضرورت سازگاری با موازنههای تازه باشد.
بیانیه مشترک؛ آغاز تفاهم یا مدیریت رقابت؟
تأکید سه رهبر بر ثبات راهبردی، جلوگیری از جنگ هستهای، امنیت انرژی و محدودسازی آنچه سوءاستفاده از صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی خوانده شده، بیانگر وجود برخی منافع مشترک در میان رقبای بزرگ جهانی است.
اما این تفاهم به معنای پایان رقابت نیست. آمریکا در پی حفظ موقعیت جهانی خویش است؛ چین خواهان گسترش نقش خود در تعیین قواعد اقتصاد و سیاست جهانی است و روسیه برای تثبیت جایگاه امنیتی و راهبردی خود تلاش میکند.
از این منظر، ممکن است جهان بهسوی نوعی «همزیستی رقابتی» حرکت کند؛ وضعیتی که در آن قدرتهای بزرگ ضمن ادامه رقابت، برای جلوگیری از جنگ مستقیم و مدیریت بحرانهای جهانی به قواعد مشترکی تن میدهند.
یالتای دوم؛ خطر تقسیم مجدد حوزههای نفوذ؛
حساسترین پرسش این است که آیا تفاهم سه قدرت میتواند مقدمه تقسیم غیررسمی حوزههای نفوذ جهانی باشد؟
در چنین سناریویی، آمریکا برای حفظ موقعیت خود در نیمکره غربی و شبکه متحدانش تلاش خواهد کرد؛ چین خواهان نقش تعیینکنندهتر در شرق آسیا و اقتصاد جهانی خواهد بود و روسیه بر تثبیت منافع امنیتی خود در محیط پیرامونی تأکید خواهد ورزید.
این وضعیت یادآور کنفرانس یالتای سال ۱۹۴۵ است؛ زمانی که قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم درباره آینده نظم بینالمللی مذاکره کردند.
بااینحال، هنوز شواهد کافی از توافق سه قدرت بر سر تقسیم جهان وجود ندارد. خطر اصلی آن است که تفاهم برای جلوگیری از جنگ میان قدرتهای بزرگ، به معامله بر سر سرنوشت کشورهای کوچکتر تبدیل شود.
چین و روسیه؛ دو قدرت مکمل در برابر آمریکا؛
یکی از واقعیتهای مهم ژیوپولیتیکی امروز، پیوند فزاینده منافع چین و روسیه است.
روسیه با برخورداری از توان عظیم هستهای، ظرفیت نظامی و منابع انرژی، و چین با قدرت صنعتی، اقتصادی و فناوری خود، در بخشهای مهمی مکمل یکدیگرند.
فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی غرب، انگیزه همکاری راهبردی این دو کشور را افزایش داده است. بااینحال، مناسبات آنان اتحاد نظامی رسمی نیست و هر دو کشور منافع مستقل خود را دنبال میکنند.
برای واشنگتن، چگونگی مدیریت این همکاری به یکی از مسایل مهم موازنه جهانی تبدیل شده است.
اروپا و خاورمیانه؛ پیامدهای تفاهم سه قدرت؛
یکی از پیامدهای احتمالی تفاهم واشنگتن، مسکو و پکن، کاهش نقش اروپا در تصمیمگیریهای بزرگ امنیتی است؛ بهویژه اگر درباره آینده جنگ اوکراین و ساختار امنیت اروپا، مذاکراتی بدون مشارکت مؤثر کشورهای اروپایی صورت گیرد.
در خاورمیانه نیز چنین تفاهمی میتواند به کاهش برخی تنشها کمک کند، اما احتمال تبدیل مسایل ایران، امنیت انرژی و منازعات منطقهای به موضوع معاملات گستردهتر قدرتهای بزرگ را نمیتوان نادیده گرفت.
نکته مهم آن است که کاهش اختلاف میان قدرتهای بزرگ الزاماً به معنای پایان فشار بر کشورهای کوچک و متوسط نیست.
افغانستان در معادله نظم نوین؛
افغانستان که در دورههای مختلف تاریخی قربانی رقابتهای ژیوپولیتیکی و مداخلات قدرتهای خارجی بوده و اکنون نیز نیروهای نیابتی بیگانه بر آن سلطه دارند، ممکن است از کاهش تنش و رقابت میان قدرتهای بزرگ سود ببرد؛ مشروط بر آنکه این روند به قطع مداخلات خارجی، گسترش همکاریهای منطقهای، توسعه اقتصادی و فراهمشدن زمینههای استقرار یک نظام دموکراتیک، همهشمول و فراگیر بینجامد.
اما خطر آن نیز وجود دارد که افغانستان بار دیگر به موضوع معاملات ژیوپولیتیکی قدرتهای بزرگ تبدیل شود و حقوق اساسی مردم، بهویژه حق تعیین سرنوشت، مشارکت سیاسی و حقوق زنان، قربانی ملاحظات امنیتی و اقتصادی آنان گردد.
ازاینرو، منافع ملی افغانستان ایجاب میکند که در هرگونه نظم نوین جهانی، استقلال، حاکمیت ملی و اراده آزاد مردم بر معاملات قدرتهای بزرگ تقدم داشته باشد.
سخن پایانی؛ نظم نوین به سود چه کسانی؟
تفاهم احتمالی آمریکا، چین و روسیه میتواند خطر جنگ هستهای را کاهش دهد، زمینه مدیریت بحرانهای جهانی را فراهم سازد و مرحله تازهای از مناسبات بینالمللی را آغاز کند.
اما مساله بنیادی این نیست که جهان از نظم تکقطبی به چندقطبی گذار میکند؛ بلکه این است که نظم آینده بر چه اصولی استوار خواهد بود.
اگر نظم تازه بر احترام به حاکمیت کشورها، امنیت مشترک، عدالت اقتصادی و حق تعیین سرنوشت ملتها بنا شود، میتواند افق متفاوتی برای جهان بگشاید.
اما اگر نتیجه تفاهم سه قدرت، تقسیم مجدد حوزههای نفوذ و معامله بر سر سرنوشت ملتها باشد، جهان نه شاهد پایان سلطه، بلکه ناظر بازتوزیع آن خواهد بود.
با احترام
محمد عارف عرفان
لندن،نوامبر ۲۰۲۶